Η παράλογη διαίρεση του κόσμου

Οταν οι άνθρωποι μιλούν για σύγκρουση πολιτισμών, όπως κάνουν αυτή τη στιγμή πολλοί πολιτικοί και πανεπιστημιακοί, μπορεί μερικές φορές να χάσουν το κεντρικό θέμα. Η ανεπάρκεια της θεωρίας αυτής αρχίζει πολύ προτού φθάσουμε στο ερώτημα του αν οι πολιτισμοί συγκρούονται. Η βασική αδυναμία της έγκειται στην κατηγοριοποίηση των ανθρώπων του πλανήτη με βάση ένα μοναδικό, υποτίθεται κυρίαρχο, σύστημα ταξινόμησης. Αυτό είναι προβληματικό γιατί έτσι οι πολιτισμικές κατηγορίες χαρακτηρίζονται από προχειρότητα και ασυνέπεια, αλλά και γιατί υπάρχουν και άλλοι τρόποι να δει κανείς τους ανθρώπους (σε σχέση με την πολιτική, τη γλώσσα, τη λογοτεχνία, την τάξη, το επάγγελμα κτλ.).

Η σύγχυση που προκαλεί η ενιαία κατηγοριοποίηση παγιδεύει και εκείνους που αμφισβητούν την άποψη της σύγκρουσης. Το να μιλάς για τον «ισλαμικό κόσμο» ή τον «δυτικό κόσμο» σημαίνει ότι ήδη υιοθετείς μια φτωχή άποψη της ανθρωπότητας ως αμετάκλητα διαιρεμένης. Στην πραγματικότητα οι πολιτισμοί είναι δύσκολο να χωριστούν κατ' αυτόν τον τρόπο δεδομένης της ποικιλομορφίας μέσα σε κάθε κοινωνία και των συνδέσμων μεταξύ διαφορετικών χωρών και πολιτισμών. Για παράδειγμα, ο χαρακτηρισμός της Ινδίας ως «ινδουιστικού πολιτισμού» παραβλέπει το γεγονός ότι η Ινδία έχει τους περισσότερους μουσουλμάνους στον κόσμο μετά την Ινδονησία και ίσως το Πακιστάν. Είναι μάταιο να προσπαθήσει κανείς να καταλάβει την ινδική τέχνη, τη λογοτεχνία, τη μουσική, το φαγητό ή την πολιτική παραβλέποντας τις εκτεταμένες αλληλεπιδράσεις πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές των θρησκευτικών κοινοτήτων. Οι τελευταίες περιλαμβάνουν τους ινδουιστές, τους μουσουλμάνους, τους βουδιστές, τους τζαΐν, τους σιχ, τους παρσιστές, τους χριστιανούς (οι οποίοι υπάρχουν στην Ινδία τουλάχιστον από τον 4ο αιώνα, πολύ πριν από τη μεταστροφή της Αγγλίας στον χριστιανισμό), τους εβραίους (παρόντες από την πτώση της Ιερουσαλήμ), ακόμη και τους άθεους και αγνωστικιστές. Η σανσκριτική έχει τη μεγαλύτερη αθεϊστική λογοτεχνία από κάθε άλλη κλασική γλώσσα. Το να αποκαλείται η Ινδία ινδουιστικός πολιτισμός μπορεί να είναι παρήγορο για τους ινδουιστές φονταμενταλιστές, αποτελεί όμως παράδοξη ερμηνεία της Ινδίας.

* Ακμπάρ και Αουρανγκζέμπ

Ανάλογη προχειρότητα παρατηρείται και στις άλλες κατηγορίες, όπως για παράδειγμα στον «ισλαμικό κόσμο». Σκεφθείτε τον Ακμπάρ και τον Αουρανγκζέμπ, δύο μουσουλμάνους αυτοκράτορες της δυναστείας των Μογγόλων στην Ινδία. Ο Αουρανγκζέμπ προσπάθησε πολύ να προσηλυτίσει τους ινδουιστές στον μουσουλμανισμό και θέσπισε πολλές πολιτικές προς αυτή την κατεύθυνση, μεταξύ των οποίων η φορολόγηση των μη μουσουλμάνων. Αντιθέτως ο Ακμπάρ χαιρόταν την πολυεθνική αυλή του και τους πλουραλιστικούς νόμους του και εξέδιδε επίσημα διατάγματα που έλεγαν ότι κανείς «δεν πρέπει να παρενοχλείται για θρησκευτικούς λόγους» και ότι «ο καθένας είναι ελεύθερος να ακολουθεί τη θρησκεία που του αρέσει».

Αν υιοθετήσουμε μια εξισωτική άποψη του Ισλάμ, μόνο ο ένας από αυτούς τους δύο αυτοκράτορες μπορεί να θεωρηθεί πραγματικός μουσουλμάνος. Ο φονταμενταλιστής ισλαμιστής δεν θα έχανε τον χρόνο του με τον Ακμπάρ. Ο βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ, ο οποίος επιμένει ότι η ανεξιθρησκία αποτελεί καθοριστικό χαρακτηριστικό του Ισλάμ, θα έπρεπε να αφορίσει τον Αουρανγκζέμπ. Πιστεύω ότι τόσο ο Ακμπάρ όσο και ο Αουρανγκζέμπ θα διαμαρτύρονταν, το ίδιο κι εγώ. Ανάλογη προχειρότητα υπάρχει και στον χαρακτηρισμό αυτού που λέγεται «δυτικός πολιτισμός». Η ανεξιθρησκία και η ατομική ελευθερία ήταν βεβαίως παρούσες στην ευρωπαϊκή ιστορία. Και εδώ όμως οι διαφοροποιήσεις δεν λείπουν. Οταν ο Ακμπάρ εξέδιδε τα διατάγματα ανεξιθρησκίας στην Αγρα τη δεκαετία του 1590, η Ιερά Εξέταση εξακολουθούσε να υπάρχει. Το 1600 ο Τζιορντάνο Μπρούνο κάηκε ως αιρετικός στην πυρά στο Κάμπο ντέι Φιόρι στη Ρώμη.

* Ελπίδα αρμονίας

Η διαίρεση του κόσμου σε ξεχωριστούς πολιτισμούς δεν είναι απλώς πρόχειρη. Μας ωθεί στην παράλογη πεποίθηση ότι αυτή η στάση είναι φυσική και απαραίτητη και ότι πρέπει να επισκιάσει κάθε άλλο τρόπο προσδιορισμού της ταυτότητας των ανθρώπων. Αυτή η αυτοκρατορική άποψη δεν αντιτίθεται μόνο στο αίσθημα ότι «εμείς οι άνθρωποι είμαστε όλοι περίπου το ίδιο» αλλά και στην πιο αληθοφανή αντίληψη ότι είμαστε ποικιλοτρόπως διαφορετικοί. Για παράδειγμα, η απόσχιση του Μπανγκλαντές από το Πακιστάν δεν είχε σχέση με τη θρησκεία αλλά με τη γλώσσα και την πολιτική.

Ο καθένας από εμάς περιλαμβάνει πολλά χαρακτηριστικά στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του. Η θρησκεία μας, όσο σημαντική και αν είναι, δεν μπορεί να είναι μια ταυτότητα που υπερκαλύπτει τα πάντα. Ακόμη και το κοινό χαρακτηριστικό της φτώχειας μπορεί να αποτελέσει πηγή αλληλεγγύης πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές. Το είδος της διαίρεσης που επικαλούνται οι λεγόμενοι «πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης» ­ των οποίων το κίνημα, παρεμπιπτόντως, είναι ένα από τα πιο παγκοσμιοποιημένα στον κόσμο ­ προσπαθεί να ενώσει τους αποκλεισμένους και αντιτίθεται σθεναρά στις θρησκευτικές, εθνικές ή «πολιτισμικές» διαχωριστικές γραμμές.

Η βασική ελπίδα αρμονίας δεν βρίσκεται στην όποια φανταστική ομοιομορφία, αλλά στον πλουραλισμό των ταυτοτήτων μας που διασταυρώνονται και λειτουργούν εναντίον της δημιουργίας κάθετων διαιρέσεων σε απροσπέλαστα πολιτισμικά στρατόπεδα. Οι πολιτικοί ηγέτες που σκέφτονται και ενεργούν με βάση τον διαχωρισμό της ανθρωπότητας σε διάφορους «κόσμους» κινδυνεύουν να κάνουν τον κόσμο πιο εύφλεκτο, ακόμη και αν οι προθέσεις τους είναι πολύ διαφορετικές. Επίσης καταλήγουν, στην περίπτωση των πολιτισμών που ορίζονται με βάση τη θρησκεία, να δανείζουν κύρος σε θρησκευτικούς ηγέτες που εκλαμβάνονται ως εκπρόσωποι των «κόσμων» τους. Στην πορεία άλλες φωνές πνίγονται και άλλες ανησυχίες φιμώνονται. Η αποστέρηση των πλουραλιστικών ταυτοτήτων μας όχι μόνο μας μειώνει αλλά καθιστά τον κόσμο φτωχότερο.

Ο κ. Amartya Sen είναι οικονομολόγος, καθηγητής στο Trinity College του Πανεπιστημίου Κέιμπριτζ, τιμηθείς με το Βραβείο Νομπέλ Οικονομίας το 1998.